Shkencëtarët për herë të parë kanë regjistruar momentin kur supernova copëton një yll.
Shkencëtarët nga universiteti i Tsinghua në Kinë kanë arritur të dokumentojnë formën e valës së goditjes nga supernova ndërkohë që ajo po përpinte sipërfaqen e yllit në shuarje.
Bëhet fjalë për supernovën SN 2024ggi, e vëzhguar në prill të vitit të kaluar në distancë prej 23,6 milionë vite dritë, e cila përkohësisht mori formën e një veze të gjatë, me ngjyrë ulliri, para se vala e goditjes të përplasej me materialin përreth.
Mundesh me e lexu edhe...
Vdekja e një ylli masiv është një proces i përbërë që fillon kur ylli shteron lëndën djegëse për fusione në bërthamën e tij. Yjet janë në një ekuilibër të ndjeshëm – me bashkimin e atomeve më të lehta në më të rënda (p.sh. hidrogjen në helium) krijohet energji, e cila prodhon presion të jashtëm që parandalon kolapsin gravitacional të yllit, raporton Science Alert.
Në yjet me masë më të madhe, pas miliarda vitesh të fuzionit, bërthama mbushet me hekura – element që përfaqëson fundin e këtij procesi. Kur përbërja e bërthamës mbetet me hekur, krijimi i elementeve më të rënda se hekuri konsumon më shumë energji se ç’lirohet, dhe kështu bërthama humbet aftësinë për të prodhuar presion të jashtëm. Kjo është pika që nxit supernovën.
Më pas ndodh diçka jashtëzakonisht dramatike: ylli fillon të shembet brenda vetes, duke krijuar një valë goditjeje që përshkon drejt bërthamës, pastaj kthehet prej saj dhe shpërthen drejt jashtë, derisa më në fund përshkon të gjithë sipërfaqen e yllit.
Teknika kyçe për këtë zbulim ishte spektropolarimetri me teleskopin gjigant të European Southern Observatory (VLT) – një metodë që mat polarizimin e dritës në një gamë të gjerë e të gjatë të valëve dhe që ofron informacione mbi gjeometrinë e shpërthimit, gjë që vëzhgimet e tjera nuk mund ta bëjnë për shkak të shkallës së vogël këndore.
Vëzhgimet filluan vetëm 26 orë pas zbulimit të supernovës dhe vazhduan për disa ditë. Mikroskopia e fazës së “shpimit” (kur vala e goditjes përshkon sipërfaqen e yllit) ishte në gjendje të shfaqte – për disa orë – bashkë me vëzhgime të tjera, madje edhe formën e yllit dhe shpërthimit të tij.
Rezultati: vala e goditjes nuk rezultoi të ishte sferike, por e gjatë – në formë veze apo topi amerikano-futbolli – duke zgjatur përgjatë një aksi dominues. Ndërsa supernova evoluonte, astronomët vëzhguan formën e njëjtë edhe te materiali i pasur me hidrogjen që po shtrihej jashtë. Kjo sugjeron që forma e regjistruar në fazën e shpimit nuk ishte rastësore, por rezultat i një mekanizmi të gjerë që ruan një aks të përcaktuar nga fazat më të hershme deri në evolucionin e mëvonshëm.
Megjithatë, ndodhi edhe një kthesë befasuese: kur vala e goditjes u përhap në materialin që ylli kishte hedhur për shekuj para shpërthimit, boshti dominues mori një orientim krejt tjetër. Kjo tregon se materiali përreth kishte një drejtim tjetër nga vetë boshti i shpërthimit. Kuptimi i kësaj mbetet ende i paqartë, por një nga shpjegimet e mundshme është se ylli kishte (ose ende ka) një shoqërues binar, i cili përmes forcës gravitacionale ndikoi në mënyrën se si ylli u shua.
Ky është një zbulim vërtetë mahnitës, duke marrë parasysh se është regjistruar nga një distancë prej 23,6 milionë vitedritë. Studimi është botuar në revistën Science Advances. /Telegrafi/Katror.info
